Wybierając wiertło do pracy, kluczowe jest, aby właściwie dopasować je do materiału. Niewłaściwy wybór może skutkować nie tylko zniszczeniem narzędzia, ale i uszkodzeniem obrabianego elementu. W tym artykule, jako doświadczony praktyk, przeprowadzę Cię przez proces identyfikacji wierteł do metalu, pomagając Ci odróżnić je od tych przeznaczonych do drewna czy betonu, i wyjaśnię, co oznaczają poszczególne symbole i kolory.
Wiertła do metalu rozpoznasz po kształcie wierzchołka, oznaczeniach HSS i kolorze powłoki ochronnej.
- Kształt wierzchołka: Wiertła do metalu mają ostry wierzchołek szlifowany pod kątem 118° lub 135°, bez ostrza centrującego i bez płytki widiowej.
- Oznaczenia: Szukaj skrótów takich jak HSS (stal szybkotnąca), HSS-G (szlifowane), HSS-Co/E (z kobaltem) lub HSS-TiN (z powłoką tytanową).
- Kolor: Srebrny (HSS-G), złoty (TiN), czarny (oksydowane) lub niebieskawy (kobaltowe) wskazują na różne właściwości i zastosowania.
- Test iskry: Dla zaawansowanych użytkowników, stal narzędziowa daje krótką, pomarańczową lub czerwoną iskrę na szlifierce.
Po pierwsze: Spójrz na sam czubek klucz do identyfikacji
Kiedy stoisz przed wyborem wiertła, jego wierzchołek jest pierwszym elementem, na który powinieneś zwrócić uwagę. To właśnie on zdradza najwięcej informacji o przeznaczeniu narzędzia. Wiertła do metalu charakteryzują się ostrym wierzchołkiem, szlifowanym pod precyzyjnym kątem, najczęściej 118° lub 135°. Co ważne, w przeciwieństwie do wierteł do drewna, nie znajdziesz tu ostrego szpica centrującego, który ma za zadanie zapobiegać ślizganiu się wiertła po powierzchni drewna. Równie istotny jest brak wlutowanej płytki widiowej, charakterystycznej dla wierteł do betonu. Wiertło do metalu ma za to jednolitą, ostrą spiralę, zaprojektowaną do efektywnego skrawania i odprowadzania wiórów.
- Kąt szlifowania: 118° (do metali miękkich) lub 135° (do twardszych stali, często z korekcją ścinu).
- Brak ostrza centrującego: Nie ma ostrego szpica prowadzącego na środku.
- Brak płytki widiowej: Nie posiada wlutowanej płytki z węglików spiekanych.
- Jednolita spirala: Ostra, ciągła spirala do precyzyjnego skrawania.
Czym różni się wiertło do metalu od tego do drewna i betonu?
Aby ułatwić zrozumienie różnic, przygotowałem tabelę, która w jasny sposób przedstawia kluczowe cechy wierzchołków poszczególnych typów wierteł. To moim zdaniem najlepszy sposób na szybką identyfikację.
| Rodzaj wiertła | Kluczowe cechy wierzchołka | Przeznaczenie |
|---|---|---|
| Wiertło do metalu | Ostry wierzchołek szlifowany pod kątem 118° lub 135°, bez ostrza centrującego, bez płytki widiowej. | Wiercenie w stali, aluminium, miedzi, mosiądzu, żeliwie. |
| Wiertło do drewna | Posiada ostry szpic centrujący (prowadzący) i dwa boczne ostrza skrawające. | Wiercenie w drewnie, płytach wiórowych, MDF, sklejce. |
| Wiertło do betonu | Na szczycie wlutowana szeroka płytka z węglików spiekanych (widiowa), często z ostrzem centrującym. | Wiercenie w betonie, cegle, kamieniu, tynku. |
Jak kąt wierzchołka (118° vs 135°) zdradza przeznaczenie wiertła?
Kąt szlifowania wierzchołka wiertła do metalu nie jest przypadkowy. To precyzyjny parametr, który decyduje o jego skuteczności w różnych materiałach. Wiertła z kątem 118° są zazwyczaj przeznaczone do wiercenia w miękkich metalach, takich jak aluminium, miedź czy mosiądz. Ich konstrukcja pozwala na łatwe zagłębianie się w materiał. Natomiast wiertła z kątem 135°, często wyposażone w tzw. korekcję ścinu (split point), są idealne do twardszych stali, w tym stali nierdzewnej. Korekcja ścinu to specjalne podszlifowanie wierzchołka, które eliminuje potrzebę punktowania otworu i zapobiega ślizganiu się wiertła po gładkiej powierzchni, co znacząco ułatwia precyzyjne rozpoczęcie wiercenia.
Oznaczenia na wiertłach do metalu: Co kryją skróty i normy?
Poza wyglądem, to właśnie oznaczenia na wiertłach są najpewniejszym źródłem informacji o ich właściwościach. Zrozumienie tych skrótów to podstawa, by świadomie wybierać narzędzia do swoich projektów. Przejdźmy przez najważniejsze z nich.
HSS: Co oznacza ten najpopularniejszy skrót?
Skrót HSS pochodzi od angielskiego terminu High-Speed Steel, czyli stal szybkotnąca. Jest to absolutna podstawa i najpopularniejszy materiał, z którego wykonuje się wiertła do metalu. Stal szybkotnąca charakteryzuje się wysoką twardością i odpornością na ścieranie, co pozwala jej zachować ostrość nawet przy wysokich prędkościach obrotowych i temperaturach generowanych podczas wiercenia w metalu. Jeśli widzisz HSS, wiesz, że masz do czynienia z wiertłem przeznaczonym do metalu.
HSS-G, HSS-R, HSS-Co: Które wiertło jest dla amatora, a które dla profesjonalisty?
Oznaczenia HSS często są uzupełniane dodatkowymi literami, które precyzują technologię wykonania lub skład materiału. To właśnie one decydują o jakości i przeznaczeniu wiertła:
- HSS-R (Roll-rolled): To wiertła walcowane, produkowane z rozgrzanego pręta. Są zazwyczaj tańsze i mają nieco słabszą strukturę wewnętrzną. Moim zdaniem, są to dobre wiertła do zastosowań amatorskich i sporadycznych prac, gdzie precyzja nie jest krytyczna.
- HSS-G (Ground): Wiertła szlifowane z pręta o docelowej średnicy. Ta technologia jest droższa, ale zapewnia znacznie większą precyzję, lepszą geometrię ostrza i większą wytrzymałość. Wiertła HSS-G mają zazwyczaj błyszczącą, metaliczną powierzchnię i są wyborem dla osób, które cenią sobie jakość i trwałość.
- HSS-E / HSS-Co (z dodatkiem kobaltu): Te wiertła to już wyższa półka. Zawierają domieszkę kobaltu (najczęściej 5% lub 8%), co znacząco zwiększa ich odporność na wysoką temperaturę. Dzięki temu są idealne do wiercenia w bardzo twardych materiałach, takich jak stal nierdzewna, żeliwo czy twarde stopy metali. Jeśli często pracujesz z takimi materiałami, wiertła kobaltowe to inwestycja, która się opłaca.
Co mówią normy DIN 338 i NWKa? Praktyczne tłumaczenie symboli
Normy, takie jak niemieckie DIN czy polskie NWK (Narodowe Wiertła Kręte), to systemy standaryzacji, które określają wymiary, kształt i wymagania jakościowe dla wierteł. Dzięki nim masz pewność, że wiertło o danym oznaczeniu będzie miało określone parametry, niezależnie od producenta. To niezwykle pomocne, gdy szukasz konkretnego typu narzędzia.
- DIN 338 (NWKa): To standard dla najpopularniejszych wierteł krętych z chwytem walcowym. Jeśli kupujesz uniwersalne wiertła do metalu, najprawdopodobniej będą one spełniać właśnie tę normę.
- DIN 340 (NWKb): Oznacza długie wiertła kręte z chwytem walcowym, przydatne do wiercenia głębokich otworów.
- DIN 345 (NWKc): Dotyczy wierteł z chwytem stożkowym Morse'a, które są często używane w maszynach stacjonarnych, takich jak wiertarki kolumnowe, ze względu na pewne i stabilne mocowanie.
Kolor wiertła: Czy barwa zdradza jego przeznaczenie i właściwości?
Kolor wiertła to nie tylko estetyka, ale często wskaźnik zastosowanej obróbki powierzchniowej lub składu materiału. Różne barwy świadczą o różnych właściwościach i przeznaczeniu narzędzia.
Srebrne i błyszczące klasyka gatunku (HSS-G)
Jeśli widzisz wiertło w kolorze srebrnym, błyszczącym, najprawdopodobniej masz do czynienia z naturalną, szlifowaną stalą HSS, czyli wiertłem typu HSS-G. To klasyka gatunku, która świadczy o precyzyjnym wykonaniu i dobrych właściwościach skrawających. Brak dodatkowych powłok oznacza, że widzisz czystą stal szybkotnącą.
Złota powłoka (TiN): Czy to tylko ozdoba, czy gwarancja większej mocy?
Wiertła o złotym kolorze zawdzięczają swoją barwę powłoce z azotku tytanu (TiN). To nie jest tylko ozdoba! Powłoka TiN znacząco zwiększa twardość powierzchni wiertła, jego żywotność oraz odporność na ścieranie. Dzięki temu wiertło dłużej zachowuje ostrość, a wiercenie jest bardziej efektywne, zwłaszcza w twardszych materiałach. To doskonały wybór, jeśli zależy Ci na trwałości i wydajności.
Czarny i matowy: Co daje proces oksydowania?
Czarny, matowy kolor wiertła jest wynikiem procesu oksydowania (czernienia). Ta obróbka powierzchniowa nie tylko poprawia estetykę, ale przede wszystkim zwiększa odporność wiertła na korozję. Dodatkowo, oksydowana powierzchnia jest nieco bardziej porowata, co może zmniejszać przywieranie wiórów do wiertła, ułatwiając ich odprowadzanie i redukując ryzyko przegrzewania się narzędzia.
Niebieskawy odcień: Znak rozpoznawczy wierteł kobaltowych
Wiertła o niebieskawym lub szarym odcieniu często sygnalizują obecność kobaltu w stopie stali (HSS-Co/E) lub specjalną obróbkę termiczną, która zwiększa ich odporność na ciepło. Jak już wspomniałem, kobaltowe wiertła są niezastąpione przy obróbce stali nierdzewnej i innych materiałów generujących wysokie temperatury podczas wiercenia. Jeśli widzisz taki kolor, możesz spodziewać się wysokiej odporności na przegrzewanie.
Nietypowe metody identyfikacji wierteł: Co zrobić, gdy brakuje oznaczeń?
Co, jeśli wiertło jest stare, zardzewiałe, a wszelkie oznaczenia zatarły się? W takiej sytuacji, jako doświadczony majsterkowicz, mam kilka "domowych" sposobów, które mogą pomóc w identyfikacji, choć zaznaczam, że wymagają one pewnej ostrożności i doświadczenia.
Test iskry dla wtajemniczonych: Jak rozpoznać stal narzędziową?
Test iskry to metoda, którą z powodzeniem stosują doświadczeni metalowcy, aby zidentyfikować rodzaj stali. Polega ona na delikatnym przyłożeniu wiertła do tarczy szlifierki stołowej i obserwacji iskrzenia. Stal narzędziowa, z której wykonane są wiertła HSS, podczas szlifowania daje krótką, gęstą wiązkę iskier o barwie pomarańczowej lub czerwonej, często z charakterystycznymi "gwiazdkami" (rozgałęzieniami). Zwykła stal niskowęglowa natomiast wytwarza długie, jasne, żółte iskry. Pamiętaj, aby podczas tego testu zawsze używać okularów ochronnych i wykonywać go w bezpiecznym miejscu. To metoda dla wtajemniczonych, która wymaga praktyki, ale jest niezwykle skuteczna.
Waga i magnetyzm: Czy te cechy mogą coś podpowiedzieć?
Choć mniej precyzyjne niż test iskry, waga i magnetyzm mogą dostarczyć pewnych wskazówek. Wiertła wykonane z węglika spiekanego (VHM), choć rzadziej spotykane w domowych warsztatach, są znacznie cięższe od wierteł HSS o tej samej średnicy, ze względu na wysoką zawartość wolframu. Jeśli chodzi o magnetyzm, większość stali szybkotnących jest magnetyczna, więc przyciąganie przez magnes nie powie nam zbyt wiele. Jednak brak magnetyzmu mógłby wskazywać na nietypowy stop, choć to rzadkość w przypadku standardowych wierteł do metalu.
Rodzaje wierteł do metalu: Kiedy potrzebujesz czegoś więcej niż standard?
Poza klasycznymi wiertłami krętymi, rynek oferuje również specjalistyczne narzędzia do metalu, które są niezastąpione w konkretnych zastosowaniach. Warto je znać, aby dobrać optymalne rozwiązanie do każdego zadania.
Wiertła stożkowe (choinkowe): Idealne rozwiązanie do blach
Wiertła stożkowe, nazywane również stopniowymi lub "choinkowymi", to prawdziwy ratunek, gdy potrzebujesz wywiercić otwory o różnych średnicach w cienkich materiałach, takich jak blacha stalowa, aluminium czy tworzywa sztuczne. Ich konstrukcja pozwala na wiercenie kolejno coraz większych otworów jednym narzędziem, bez konieczności wymiany wiertła. To oszczędność czasu i gwarancja czystych, pozbawionych zadziorów krawędzi.
Przeczytaj również: Wiertła HSS: Wybierz typ do stali nierdzewnej, metalu i drewna
Otwornice: Jak wyciąć w metalu naprawdę duży otwór?
Gdy standardowe wiertła są zbyt małe, a potrzebujesz wyciąć w metalu otwór o dużej średnicy (np. pod przepust kablowy, rurę czy gniazdo), z pomocą przychodzą otwornice, zwane też wiertłami koronowymi. Składają się one z korpusu w kształcie cylindra z ząbkowaną krawędzią tnącą oraz wiertła prowadzącego. Otwornice pozwalają na szybkie i precyzyjne wycinanie dużych otworów, minimalizując ilość usuwanego materiału.
